สุขภาพผู้สูงอายุในเชียงใหม่

ฝุ่น PM2.5 เชียงใหม่ ดูแลผู้สูงอายุอย่างไรให้ปลอดภัยตลอดฤดูฝุ่น

ต้นปี 2569 เชียงใหม่ฝุ่นหนักถึงขั้นประกาศเขตประสบสาธารณภัยหลายอำเภอ รวมหางดง ฤดูฝุ่นรอบใหม่ใกล้เข้ามาแล้ว บ้านที่มีผู้สูงอายุควรเตรียมตัวตั้งแต่ตอนนี้ ไม่ใช่รอให้ค่าฝุ่นขึ้นสีแดงก่อน

หมายเหตุ: บทความนี้ให้ข้อมูลเบื้องต้น ไม่ใช้แทนคำแนะนำของแพทย์ หากผู้สูงอายุมีโรคปอดหรือโรคหัวใจ ควรสอบถามแพทย์ผู้ดูแลถึงแผนรับมือฝุ่นของแต่ละคน
เครื่องวัดคุณภาพอากาศในบ้านแสดงค่าฝุ่น PM2.5 วางข้างกระถางต้นไม้
เตรียมก่อน ดีกว่าแก้ทีหลังฝุ่นเชียงใหม่ไม่ได้มาแค่ครั้งเดียว

ฝุ่นมักเริ่มสูงปลายปี และหนักที่สุดราวกุมภาพันธ์ถึงเมษายน การเตรียมห้อง หน้ากาก และยาประจำตัวล่วงหน้าช่วยให้ตั้งรับได้ทัน

ปีที่แล้วหลายครอบครัวในเชียงใหม่เพิ่งมารู้ว่าตัวเองไม่พร้อม เมื่อฝุ่นขึ้นสูงจนผู้สูงอายุที่บ้านไอไม่หยุด หายใจหอบ หรือโรคประจำตัวกำเริบ ข่าวดีคือการเตรียมรับมือไม่ต้องใช้อะไรซับซ้อน ถ้าเริ่มก่อนฤดูฝุ่นและรู้ว่าต้องดูตัวเลขอะไร ทำอะไร ในวันที่ค่าฝุ่นเท่าไร

ทำไมผู้สูงอายุเสี่ยงกว่าคนวัยอื่น

PM2.5 คือฝุ่นละเอียดที่เล็กพอจะลึกเข้าไปถึงถุงลมปอด และบางส่วนเข้าสู่กระแสเลือดได้ ผู้สูงอายุได้รับผลหนักกว่าเพราะหลายเหตุผลรวมกัน ปอดและหลอดลมทำงานได้น้อยลงตามวัย ภูมิต้านทานลดลง และจำนวนไม่น้อยมีโรคประจำตัวที่ฝุ่นซ้ำเติมได้ เช่น โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง หอบหืด โรคหัวใจ และโรคหลอดเลือดสมอง

ผู้สูงอายุหลายคนไม่บอกว่าไม่สบาย บางคนชินกับอาการไอหรือเหนื่อยจนคิดว่าเป็นเรื่องปกติของวัย ผู้ดูแลจึงควรสังเกตแทน เช่น เดินแล้วหยุดพักบ่อยขึ้น นอนหนุนหมอนสูงกว่าเดิม หรือไอตอนกลางคืนมากขึ้น

ดูค่าฝุ่นแล้วทำอย่างไร

กรมควบคุมมลพิษกำหนดมาตรฐาน PM2.5 เฉลี่ย 24 ชั่วโมงไว้ที่ 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร (ปรับจาก 50 ตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2566) ตรวจค่าปัจจุบันได้จากแอป Air4Thai ของกรมควบคุมมลพิษ ที่ air4thai.pcd.go.th แนวปฏิบัติที่ใช้ง่ายสำหรับบ้านที่มีผู้สูงอายุมีดังนี้

01

ไม่เกิน 37.5

อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน ออกกำลังกายหรือเดินเล่นกลางแจ้งได้ตามปกติ แต่ควรสังเกตอาการหากมีโรคประจำตัว

02

เกิน 37.5

เกินมาตรฐาน ลดเวลากิจกรรมนอกบ้าน เลื่อนการเดินตลาดหรือไปวัดไปช่วงที่ฝุ่นลดลง ปิดหน้าต่างที่ด้านรับฝุ่น ผู้ที่มีโรคปอดหรือหัวใจควรระวังเป็นพิเศษ

03

เกิน 75 ขึ้นไป

อยู่ในห้องที่อากาศสะอาดเป็นหลัก งดกิจกรรมนอกบ้านทั้งหมด หากจำเป็นต้องออก (เช่น ไปพบแพทย์) ให้ใส่หน้ากาก N95 แนวทางนี้อ้างอิงคำแนะนำของกรมอนามัยที่ผ่านสื่อ

ตัวเลขที่เว็บไซต์ต่าง ๆ ใช้แบ่งสีมีความต่างกันเล็กน้อย จึงควรยึดตัวเลขจากแอปทางการและคำแนะนำของแพทย์ผู้ดูแล หากแพทย์กำหนดเกณฑ์ที่เข้มกว่านี้ให้ตามแพทย์

ทำห้องปลอดฝุ่นที่บ้านให้ได้ผลจริง

  1. เลือกห้องที่ผู้สูงอายุใช้เวลาอยู่มากที่สุด โดยเฉพาะห้องนอน เลือกห้องที่มีประตูและหน้าต่างน้อย ไม่ใหญ่เกินไป เพื่อให้เครื่องฟอกอากาศทำงานคุ้ม
  2. อุดช่องที่อากาศรั่วเข้า เช่น ช่องใต้ประตู ขอบหน้าต่าง ด้วยแถบกันช่องหรือผ้าชุบน้ำหมาด และปิดหน้าต่างตั้งแต่ก่อนฝุ่นขึ้น
  3. ใช้เครื่องฟอกอากาศที่เหมาะกับขนาดห้อง ตรวจแผ่นกรองตามกำหนด แผ่นกรองที่อิ่มตัวแล้วไม่ช่วยอะไร ควรดูค่าที่ผู้ผลิตระบุว่าห้องขนาดกี่ตารางเมตร
  4. ไม่กวาดแห้ง ใช้ไม้ถูหรือผ้าชุบน้ำเช็ดพื้นและพื้นผิว เพราะการกวาดทำให้ฝุ่นละเอียดฟุ้งกลับขึ้นอากาศ
  5. ไม่จุดธูป เผากำยาน หรือสูบบุหรี่ในห้อง เพราะเพิ่มฝุ่นเข้าไปเองทั้งที่พยายามกั้นฝุ่นจากข้างนอก
  6. เปิดประตูเข้าออกให้น้อยที่สุด และไม่ปิดห้องมิดชิดจนอากาศไม่ถ่ายเท โดยเฉพาะห้องของผู้ป่วยติดเตียง ควรมีคนตรวจดูห้องเป็นระยะ
ผู้สูงอายุสองท่านสวมหน้ากากป้องกันฝุ่นขณะออกนอกบ้าน
ผู้สูงอายุที่จำเป็นต้องออกนอกบ้านในวันฝุ่นสูง ควรเลือกหน้ากากที่แนบใบหน้า ภาพนี้เป็นภาพประกอบ

หน้ากาก N95 ใส่ให้ถูกวิธี

หน้ากากอนามัยทั่วไปกรองฝุ่นละเอียดได้จำกัด คำแนะนำของกระทรวงสาธารณสุขจึงให้เลือกหน้ากาก N95 เป็นอันดับแรกเมื่อต้องอยู่ในที่ฝุ่นสูง แต่ต้องใส่ให้ถูกวิธีจึงจะได้ผล

  • บีบแถบโลหะให้แนบสันจมูก และให้ขอบหน้ากากแนบใบหน้าโดยไม่มีช่องว่างข้างแก้ม ผู้ที่ไว้หนวดเคราจะทำให้แนบไม่สนิท
  • ใส่เฉพาะตอนจำเป็นต้องออกนอกบ้านหรืออยู่ในที่ฝุ่นสูง ไม่จำเป็นต้องใส่ในห้องที่อากาศสะอาด
  • N95 ทำให้หายใจหนักกว่าเดิม ผู้ที่มีโรคปอด โรคหัวใจ หรือหอบเหนื่อยง่าย ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้เป็นประจำ และควรลองใส่ในที่ปลอดภัยก่อน โดยมีคนอยู่ด้วย
  • ถอดทันทีและพักหายใจในที่อากาศสะอาด หากรู้สึกวิงเวียน หายใจไม่อิ่ม หรือเหนื่อยผิดปกติ

สัญญาณที่ต้องพาผู้สูงอายุไปพบแพทย์

ควรพบแพทย์ในวันนั้นหรือวันถัดไป

  • ไอต่อเนื่องหรือไอมีเสมหะมากขึ้น
  • หอบเหนื่อยกว่าปกติ หายใจมีเสียงวี้ด
  • โรคหอบหืดหรือโรคปอดเรื้อรังกำเริบ ต้องพ่นยาถี่ขึ้น
  • ตาแดง แสบตา ผื่นคันผิวหนังมาก

ฉุกเฉิน โทร 1669 ทันที

  • แน่นหน้าอกรุนแรงหรือเจ็บร้าวไปแขนหรือกราม
  • หายใจลำบากมากจนพูดไม่เป็นประโยค
  • ริมฝีปากหรือปลายนิ้วเขียว
  • หมดสติ สับสนเฉียบพลัน อ่อนแรงครึ่งซีก

ผู้ที่มีโรคประจำตัวควรเตรียมยาพ่นและยาประจำให้พอใช้ตลอดฤดูฝุ่น และเก็บเบอร์แพทย์ผู้ดูแลไว้ในที่หยิบง่าย

อยู่ในบ้านนาน ไม่ให้เหงาและซึม

ผลข้างเคียงที่คนมักลืมคือฤดูฝุ่นทำให้ผู้สูงอายุถูกขังอยู่ในบ้านนานเป็นเดือน ไม่ได้เดินเล่น ไม่ได้ไปวัด ไม่ได้เจอเพื่อน กล้ามเนื้อลีบ นอนเปลี่ยนจังหวะ และเหงาจนซึมได้ ลองวางแผนกิจกรรมในร่มไว้ล่วงหน้า เช่น ยืดเหยียดเบา ๆ บนเก้าอี้ ฟังเพลงเก่า ทำงานฝีมือ โทรหาเพื่อนเก่า หรือวิดีโอคอลกับลูกหลาน อ่าน ความเหงาในผู้สูงอายุ: สัญญาณซึมเศร้าที่มองข้าม เพิ่มเติมได้

เมื่อดูแลเองที่บ้านเริ่มไม่ไหว

บางบ้านผู้ดูแลต้องทำงาน หรือผู้สูงอายุมีโรคปอดหรือโรคหัวใจ ติดเตียง หรือสมองเสื่อม จนการจัดห้อง เฝ้าสังเกตอาการ และดูแลยาให้ครบตลอดฤดูฝุ่นเป็นภาระหนัก หากเริ่มรู้สึกแบบนี้ ลองเทียบข้อดีข้อเสียในบทความ ดูแลผู้สูงอายุที่บ้าน vs ส่งเข้าศูนย์ดูแล เลือกอย่างไร และ วิธีเลือกเนอร์สซิ่งโฮมในเชียงใหม่ ประกอบการตัดสินใจ หรือโทรสอบถามทีมสราญรมย์ถึงรูปแบบการดูแลที่เหมาะกับสภาพของผู้สูงอายุในบ้านคุณ

คำถามที่พบบ่อย

ค่าฝุ่น PM2.5 เท่าไรที่ผู้สูงอายุควรเริ่มระวัง?

มาตรฐานค่าเฉลี่ย PM2.5 24 ชั่วโมงของไทยคือ 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร เมื่อค่าเกินนี้ผู้สูงอายุและผู้มีโรคประจำตัวควรลดกิจกรรมนอกบ้าน และเมื่อค่าสูงมากควรอยู่ในห้องที่อากาศสะอาดเป็นหลัก ตรวจค่าปัจจุบันได้จากแอป Air4Thai ก่อนพาผู้สูงอายุออกจากบ้าน

ผู้สูงอายุควรใส่หน้ากาก N95 ตลอดเวลาหรือไม่?

ไม่จำเป็นต้องใส่ตลอดเวลาในบ้านที่อากาศสะอาด ควรใส่เมื่อจำเป็นต้องออกนอกบ้านในวันที่ฝุ่นสูง หน้ากาก N95 กรองฝุ่นละเอียดได้ดีกว่าหน้ากากอนามัยทั่วไป แต่ทำให้หายใจลำบากขึ้น ผู้ที่มีโรคปอดหรือโรคหัวใจควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้เป็นประจำ และควรลองใส่ในที่ปลอดภัยก่อน

ห้องปลอดฝุ่นที่บ้านทำเองได้อย่างไร?

เลือกห้องที่มีประตูหน้าต่างน้อย ปิดช่องที่อากาศรั่วเข้า ใช้เครื่องฟอกอากาศที่เหมาะกับขนาดห้อง เลี่ยงการกวาดแห้งและการจุดธูปหรือเผาสิ่งต่าง ๆ ในห้อง และเปิดประตูเข้าออกให้น้อยที่สุด ห้องที่ปิดมิดชิดเกินไปควรระวังเรื่องอากาศถ่ายเท โดยเฉพาะกรณีมีผู้ป่วยนอนติดเตียง

อาการแบบไหนในช่วงฝุ่นสูงที่ต้องพาผู้สูงอายุไปพบแพทย์?

ควรพบแพทย์เมื่อมีไอต่อเนื่อง หอบเหนื่อยมากกว่าปกติ หายใจมีเสียงวี้ด แน่นหน้าอก ใจสั่น เวียนศีรษะ หรือโรคประจำตัวเช่นหอบหืดและโรคหัวใจกำเริบ หากแน่นหน้าอกรุนแรง หายใจลำบากมาก หรือหมดสติ ให้โทร 1669 ทันที

ฝุ่น PM2.5 เชียงใหม่ หนักที่สุดช่วงไหนของปี?

ฝุ่นในภาคเหนือมักเริ่มสูงช่วงปลายปีเมื่อเข้าสู่ฤดูหนาว และรุนแรงที่สุดราวกุมภาพันธ์ถึงเมษายนซึ่งเป็นช่วงไฟป่าและการเผา ในปี 2569 ช่วงเมษายนเชียงใหม่ถึงขั้นประกาศเขตประสบสาธารณภัยหลายอำเภอ ครอบครัวจึงควรเตรียมตัวตั้งแต่ก่อนฤดูฝุ่น

กังวลเรื่องดูแลผู้สูงอายุช่วงฤดูฝุ่น?

คุยกับทีมสราญรมย์ก่อนฤดูฝุ่นมาถึง

ทีมสราญรมย์พร้อมให้คำปรึกษาเรื่องรูปแบบการดูแลที่เหมาะกับสภาพสุขภาพของผู้สูงอายุแต่ละท่าน ปรึกษาได้โดยไม่มีค่าใช้จ่าย